Κυριακή 16 Νοεμβρίου 2014

Κάποια βασικά στοιχεία γιά το Γρεβενιώτικο ιδίωμα.

      Στό Τρίκωμο (Ζάλοβο) παλιά τις περισσότερες λέξεις τις κόβανε στις καταλήξεις και όχι μόνο.Πιστεύω ότι αυτό γινότανε επειδή όλη την ημέρα τρέχανε να προλάβουν τις δουλειές που προέκυπταν και έτσι πάντα βιαζόταν και μιλούσαν γρήγορα για να μη χασομερούν.
     Μιά άλλη εκδοχή  είναι ότι αυτό άρχισε επί τουρκοκρατίας και γινόταν γιά να μη τους καταλαβαίνουν οι Τούρκοι.Βέβαια εδώ σημαντική θα ήταν η βοήθεια από κάποιον ειδικό· πχ. Κάποιος δάσκαλος ή φιλόλογος της περιοχής μας θα μπορούσε να μας διαφωτίσει καλύτερα.
      Τα άρθρα στην ονομαστική του ενικού είναι: Τα αρσενικά  σε ΟΥ. Ο Κώτσιος = Ου Κώτσιους. Ο Μήτσιος = Ου Μήτσιους. Ο Λύκος = Ου Λύκους.Στα θηλυκά παραμένει το Η. Η Γυναίκα = Η Γναίκα. Η Βάσω = Η Βάσου. Στα ουδέτερα είναι σε ΤΟΥ όπως στην γενική. Το Παιδί = Του Πιδί, Το Μήλο = Του Μήλου, Το Δένδρο = Του Δέντρου.
     Στα περισσότερα  γέννους αρσενικού επίθετα και ουσιαστικά με  κατάληξη ΟΣ,στην ονομαστική η κατάληξη μετατρέπεται σε ΟΥΣ. Μπόσικος = Μπόσκους. Λάμπρος = Λάμπρους.  Μπόλικος = Μπόλκους. Εξαιρούνται μόνο αυτά που τονίζονται στην Λήγουσα. Ο Αετός = Ου Αϊτός. Ο Καλός = Ου Καλός. Ο Παλαβός = Ου Παλαβός.
     Στα θηλυκά  δεν αλλάζει εκτός από αυτά που η κατάληξη τους είναι σε Ω και δεν τονίζεται. Η Βασίλω = Η Βασίλου. Η Πανάγιω = Η Πανάϊου.
     Στα ουδέτερα κόβεται  το τελευταίο φωνήεν. Το βαρέλι = Του βαρέλ. Το σπίτι = Του σπίτ. Το μαχαίρι = Του μαχαίρ. Εξαιρούνται μόνο αυτά που τονίζονται στην λήγουσα.Στα υποκοριστικά και κυρίως στα ουδέτερα οι καταλήξεις είναι σε: ΟΥΛ. Το Παιδί = Του Πιδούλ. Το Αρνί = Του Αρνούλ. Το Δαδί = Του Δαδούλ.
     Σε πολλές λέξεις μπαίνει μπροστα το Α. Γρήγορα = Αγλήγουρα. Κόλλησα = Ακόλτσα. Ενώ στις περισσότερες γίνεται σύντμηση. Κουφάθηκα = Κφάθκα. Κουτσαίνω = Κτσαίνου.
     Στις προσωπικές αντωνυμίες το Ε γίνεται Ι. Εγώ = Ιγώ. Εσύ = Ισύ. Εμείς = Ιμείς.Στις κτητικές το Δ γίνεται Θ. Δικός μας = Θκός μας. Δικιά μας = Θκιά μας. Επίσης χάνονται οι καταλήξεις που είναι μπροστά από ρήματα. Τους βάρεσαν = Τς βάρισαν. Τους μάλλωσαν = Τς μάλλουσαν. Την έδειρα = Ν' έδειρα.  Με είπε = Μ' είπι.
     Η κατάληξη τοπικών επιρρημάτων από Ω γίνεται ΟΥ. Πίσω = Πίσου. Κάτω = Κάτου.Το β' πληθυντικό πρόσωπο των ρημάτων που καταλήγει σε Ε γίνεται Ι. Τι κάνετε = Τι κάντι. Θα δουλέψετε = Θα δλέψτι.
    Όταν τα φωνήεντα είναι άτονα στις περισσότερες λέξεις δεν προφέρονται. Ψηλός = Ψλός. Σκυλί = Σκλί. Πολλά επίθετα και κυρίως επώνυμα στην ονομαστική του πληθυντικού στην λήγουσα μετατρέπονται σε Ε. Ο Μπάκακας = Οι Μπακακιέ. Ο Τσακνάκης = Οι Τσακνακιέ.
    Στον Πληθυντικό αριθμό του αορίστου σε ορισμένα ρήματα ο τόνος από την προπαραλήγουσα μετατίθεται στην παραλήγουσα και το Ε γίνεται Ι. Χτυπήσαμε = Χτυπησάμι. Παίξαμε = Επιξάμι.
    Όταν απευθυνόμαστε σε αρσενικό ή ουδέτερο γέννος βάζουμε μπροστά το πρόθεμα Α!ΡΑ;  Α! Ρά Κώτσιου; Α!Ρα Μήτσιου; Α!Ρα Πιδίμ; Α!Ρα κουρίτς; Ενώ για το θηλυκό γέννος χρησιμοποιούμε το πρόθεμα Α! Μα; Α!Μα Βασίλου; Α!Μα Μυγδάλου;
    Και σε όλα τα παραπάνω παρατηρούμε ότι το Ε και το ΑΙ όταν δεν τονίζεται γίνονται Ι. Επίσης το Ο και το Ω πάλι όταν δεν τονίζεται γίνεται ΟΥ. Γρεβενίσιος = Γριβινίσιους. Χάθηκε = Χάθκι. Αυτό  Ετοιμάζεται = Αυτό ιτοιμάζιτι. Νερό σκέτο = Νιρό σκέτου. Θεόδωρος = Θόδουρους. Κάτω = Κάτου. Τάκος = Τάκους.


                                                                                            Ο Ζαλοβίτης.

Τετάρτη 5 Νοεμβρίου 2014

Του χειρούλ απ' του τηγάν'!!

      Τούν μπάρμπα Νάσιου τουν έπιασι σφαϊό κι τουν πουνούσι η κλοιά όλ' τ' μέρα. Παραπουνέθκει στ' Νάσιενα γιά τα πουνίδια που είχι κι η Νάσιενα που τουν πρόσιχει τουν είπι:
     -Άϊντι κάψου Νάσιου,ξάπλουσι στου κριββάτ' να σι τρίψου μι λίγου λάδ' να  μαλακώσ' λίγου η κλοιά σ', θάρρουμ σι πιρνούν κι τα πουνίδια!!
      Ξαπλών' ου Νάσιους στου κριββάτ,τραβάει του κατασάρ' κι τ' άλλα τα φουρέματα σιαπάν κι κινάει η Νάσιενα του τρίψμου. Ικεί π' τουν έτριβι λέι η Νάσιενα:
     -Κάψου Νάσιου!!Σ' είπα μάλλ' φουρές να μη τρώς τόσου πουλύ,τήρα τι κλοιά έφκιασις!!Σάν   τηγάν γίνκει'!! Κι απαντάει ου Νάσιους:
     -Α!! Τότι τήρα να μην αστουχήσς να τρίψς κι του χειρούλ παρακάτ!!
                                                                           
                                                                                                     Ο Ζαλοβίτης

Δευτέρα 13 Οκτωβρίου 2014

Του Σκλί!!!

       Σι ένα χουριό στου Γριβινό. Καλουκαίρ κι στου σπίτ 'τ' μπάρμπα Κώτσιου γιόμσι αγγόνια γιά τς καλουκιρινές διακουπές.Ένα μισμέρ τ' αγγόνια βρήκαν ένα μκρό σκλί στου δρόμου κι τούφιραν στου σπίτ όλου χαρά.Κι θέλουντας να του κρατήσν κίντσαν τα βαφτίσια.
    - 1ου Αγγόν': Να του βγάλουμι Τζάκ!!!!
    - 2ου Αγγόν': Να του βγάλουμι Λάσυ!!!
    - 3ου Αγγόν': Να του βγάλουμ Ντίκ!!!
    - 4ου Αγγόν:  Να του βγάλουμι Αζόρ!!!
    - Πιτάζιτι κι ου μπάρμπα Κώτσιους κι λέει:
     -Ιγώ πιδιά λέου,να του βγάλουμι .....όξου!!!
                                                       
                                                     Ο Ζαλοβίτης.

Τρίτη 23 Σεπτεμβρίου 2014

Του Τραΐ κυνηγάει τ' Μανέστρα!!!

   Ου Γιάντς δούλιβι  στ' Γιρμανία κι ήρθει μι άδεια του Καλουκαίρ' στου χουριό.Τουν Γιάνν' τουν άριζαν τα γλήγουρα αμάξια κι αφου είχι αγουράσ' ένα τέτοιου,τούφιρι  στου χουριό· του καμάρουνι, του πιριποιούνταν κι πάντα πιρηφανεύουνταν για τς ιπιδόσεις που είχι του κινούργιου αμάξ.
   Ένα δειλνό κίντσαν μι τουν φίλου τ' τουν
Κώτσιου γιά του Γριβινό να πιούν καφέ.Σ'όλου του δρόμου ου Γιάντς γιά να δείξ' τα προυσόντα τς κούρσας κι τα θκάτ σχιτικά μι τν ουδήγησ' κόσιαβι πουλύ κι στς στρουφές κόντιβι να βγεί όξου απ' τουν δρόμου.
   Φτάνουντας κουντά στς Μαυρανέ ου Κώτσιους που είχι γίν' κρούπ απ΄ν' αντράλα,δεν κρατήθκει κι τουν λέει:
   -Γιάνν' πήγηνι λίγου σιγότιρα,γιατί του τραΐ π' έφαγα του μισμέρ' άρχισι να κυνηγάει τ' Μανέστρα.

                                                                                                             Ο Ζαλοβίτης.

Τετάρτη 17 Σεπτεμβρίου 2014

Σιούκου είνι ιφτά (7)

                                      Γριβινό,Παλιά.
   Τ' αντρόϊνου είνι μαλλουμένου κι κρένιτι μόγκι μι σημειώματα όπους: "Πάρι ψουμί" ή "Σήμιρα φκιάσι κουρκούτ " ή "Πέρνα απ' τουν χασάπ' κι πάρι ένα κιλό γουρνίσιου χουρίς μπτζέρα " ή "Ράψι μι του κουμπί απ' του παντιλόν ".
   Μιά μέρα ου άντρας άφκει ένα σημείουμα που έγραφι: "Ταχιά σιουκουσέμι χαραή, γύρου στς ιφτά (7)".
   Κάποια στιγμή ν' άλλ' μέρα ου άντρας σκώνιτι άνιτους.....τηράει του ρουλόϊ.......11 η ώρα!!!! Κι δίπλα στου ρουλόϊ ένα σημείουμα που έγραφι "Σιούκου είνι ιφτά (7)".

                                                                                         Ο Ζαλοβίτης.

Δευτέρα 8 Σεπτεμβρίου 2014

"ΟΥΤΙ ΠΑΙΖΟΥ"

    Παλιά σ'ενα πανηγύρ' σι χουριό των Γριβινών.
    Μόλις έχ'ει σκουλάσ' του πανηγύρ' κι ου υπεύθυνους έχ'ει μαζώξ' ν'ουρχήστρα για να τς πληρώσ'.Κι κινάει:
    -Τραγδάς;
    -Τραγδώ!!!
    -Πάρι παράδις γιά του  τραγούδ'!!
 
    -Τραγδάς;
    -Κι τραγδώ κι παίζου κι μπουζούκ'ι!!!
    -Πάρι παράδις γιά του τραγούδ' κι γιά του μπουζούκ'ι!!
 
    -Τραγδάς;
    -Κιθάρα παίζου!!
    -Πάρι παράδις γιά ν'κιθάρα!!

    -Τραγδάς;
    -Ούτι παίζου!!
    -Ούτι τραγδάς,ούτι παίζ'εις τίπουτα!!!Τότι γιατί ήρθεις να σι πληρώσου;
                                                                               
                                                                                                           Ο Ζαλοβίτης.

Δευτέρα 1 Σεπτεμβρίου 2014

ΖΑΛΟΥΒΙΤΚΟΥ ΔΙΑΙΤΟΥΛΟΓΙΟΥ.

   Γλέπου τώρα  που γύρτσιτι  απ'τα χουριά σας για τς γιουρτές τς Παναΐας όλ' πήριτι απού καναδυό κιλά, στρουγγυλιψέτι κι φουβούμι ότι τα  φουρέματα δεν θα σας χουρούν. Γιά αυτό ανγκσέτι τα μάτια σας ιδώϊα κι διαβάστι του Δικαπινθήμιρου Διαιτουλόγιου, θάρρουμ χάντι τα παραπανίσια κιλά που εβαλέτι στς γιουρτές κι δεν ξουδιάστι άλλις παράδις για κινούργια φουρέματα. Αλλιώς δεν θα είστι ούτι  γιά κόζμου, ούτι για καμθινά! Κινήστι απ' του ταχιά, μη χασουμιράτι κι του Καλουκαίρ' θα βγαίντι στου μισουχώρ'ι μιά μουρφάδα! Έχουμι κι λέμι:
   ΔΙΦΤΕΡΑ: Χαραή: Παπάρα μι γάλα.
                    Μισμέρ: Κουρκούτ ξνό μι κιφτέδις - Σαλάτα ντουμάτα - Τυρί, μιά γκρούντα  ακαίρια - Φρούτου,δυό γκόρτσα στούραβα - Νιρό μπόλκου!!!
  ΤΡΙΤ':        Χαραή: Λαγγίτις μι ζάχαρ', πέντι φτάν.
                    Μισμέρ: Φασούλια Λαβανίτσας ή Σπλιώτκα - Ιλιές - Λάχανου σν αρμιά - 1 Κρουμμύδ' - Γλυκό,σαλιάρ - Νιρό όσου θέλτει!!
  ΤΙΤΡΑΔ':   Χαραή: Δυό αυγά μιλάτα κι μιά κούπα γάλα.
                    Μισμέρ: Πίτα (Γκιζλιμόπτα, Πλατσατούρα,πρασόπτα,πιτυρόπτα) - Σαλάτα,αντρέκλις - Τυρί,νιβατό - Γλυκό γκουμούλια - Νιρό όσου μπουρείτι!!!
  ΠΕΦΤ':      Χαραή: Τρώμι τν πίτα που απόμκει απ' τα ιχτέ του μισμέρ (Δεν πιτάζουμι καντίπουτα τώρα μι ν' κρίσ').
                    Μισμέρ: Πατάτις ξνές (μι λιμόντουζου κι πιπέρ) - Τυρί, μσή γκρούντα - Σαλάτα Γκαρμπουλάχανου - Φρούτου, ένα Δρόκνου - Νιρό μπόλκου!!!
  ΠΑΡΑΣΚΙΟΥΒΗ: Χαραή: Κρασουπάπαρα. (Μιά λίμπα γκουβουτή φτάν,μη βάλτει παραπάν γιατί θα μιθύστι κι θα λέτι χαζουκουβέντις όλ' μέρα κι θα γιλάει ου κόζμους μι τι σας)!
                    Μισμέρ: Πέτουρα μι ταζέδκια ντουμάτα - Τυρί νιβατό - Λάχανου σν αρμιά κι ένα κύπιλου αρμόζμου (προυϊριτικά) - Γλυκό μπιλντές - Νιρό όσου θέλτει!!!
  ΣΑΒΒΑΤΟΥ: Χαραή:  Ιφτά λαγγίτις στου πιτμέζ(Όχ'ι παραπάν)!
                    Μισμέρ: Μπράνις στου φούρνου απ' του θκό μας του πουτάμ' (Βινέτκους) - Σαλάτα μαρούλ λίγου μουρόξν - Φρούτου πουρτουκάλ' - Νιρό όσου μπορείτι!!!
  ΚΥΡΙΑΚΗ: Χαραή: Δεν τρώμι καντίπουτα γιατί θα πάμι ακκλησιά κι θα πάρουμι αντίδουρου.
                    Μισμέρ: Γουρνίσιου κριάς ανακατιμένου μι χοιρινό κι μι πατάτις,στουν ταβά κι στουν φούρνου - Σαλάτα ντουμάτα μι λάδ κι ξύδ - Κρασί δυό κύπιλα απ΄ του πιρσνό (Μη πίντι παραπάν γιατί θα μιθύστι κι θα λέτι χαζουκουβέντις) - Γλυκό απ' του μαγαζί (Ότ' σας αρέζ).
  ΔΙΦΤΕΡΑ: Χαραή: Παπάρα μι γάλα.
                    Μισμέρ: Τρώμι ότ' απόμκει απ' τα ιχτέ,που ήταν μπόλκου - Σαλάτα γκαρμπουλάχανου - Φρούτου πιπόν - Νιρό μπόλκου!!
  ΤΡΙΤ':         Χαραή: Δυό αυγά μιλάτα κι μιά κούπα γάλα.
                    Μισμέρ: Αρβύθια στου τσκάλ - Τυρί νιβατό - Ιλιές - Σαλάτα ξνίθρεις μι λάπατα λίγου μουρόξν - Γλυκό ριβανί - Νιρό όσου σας τραβάει!!
  ΤΙΤΡΑΔ':   Χαραή: Πέντι λαγγίτις μι ζάχαρ'.
                    Μισμέρ: Λουκανίτσις γουρνίσι'ις τσιγαρτζμένις μι αυγά - Πατάτις τσιγαρτζμένις - Σαλάτα μαρούλ μουρόξν' - Γλυκό Ριτσέλια στου πιτμέζ - Κρασί πιρσνό μιά κούπα.
  ΠΕΦΤ':      Χαραή: Τραχανουπάπαρα.
                    Μισμέρ: Μανέστρα μι κριθαράκ'ι κι μι κουτόπουλου στου τσκάλ (Απ' του κουτόπουλου βάνουμι μέσα στου φαΐ μόγκι τα κουπανάρια κι του σαμαράκ'ι·(μπρουσνά πουδάρια κι μπτζέρις τα πιτάζουμι σιαπέρα) - Σαλάτα αντρέκλις - Φρούτου, κυδών ψμένου μι πιτμέζ - Νιρό όσου χουράει η κλοιά!!
  ΠΑΡΑΣΚΙΟΥΒΗ: Χαραή: Ιφτά λαγγίτις μι πιτμέζ.
                     Μισμέρ: Πρασόρυζου - Τυρί νιβατό - Σαλάτα ντουμάτα μι λάδ κι ξύδ - Μιά κούπα αρμόζμου - Γλυκό σαραϊλί - Νιρό όσου μπουρείτι!!
   ΣΑΒΒΑΤΟΥ: Χαραή: Παπάρα μι γάλα.
                     Μισμέρ: Φακή στου Τσκάλ - Ιλιές - Ρέγγα καπνισμέν σν ιφημιρίδα - Λάχανου σν αρμιά - Αρμόζμου μιά κούπα (Προυϊριτικά) - Φρούτου Καρπούζ - Νιρό όσου μπουρείτι.
  ΚΥΡΙΑΚΗ: Χαραή: Μην αστουχήστι κι φάτι(Θα μας χουϊάξ ου Παππάς)·θα πάμι ακκλησιά.
                     Μισμέρ: Κριάς μσκαρίσιου μι ρύζ στουν ταβά κι στουν φούρνου - Σαλάτα γκαρμπουλάχανου - τυρί μσή γκρούντα - Γλυκό απ΄του μαγαζί - Κρασί δυό κούπις απ του πιρσνό.
    Άμα φκιάστι κι φάτι αυτά τα φαϊά για δικαπέντι μέρις θα γιερέψτι,δε θα είστε νηστκοί κι θα φκιάστι μάγλα απού μκρό πιδί. Κι θα φτάστι τα 106 χρόνια τ' πάππου τ' Κώτσιου τ' Τσιαμίτ'.
    Προυσέχουμι όμους κι τα παρακάτ:
    Δεν τρώμι καμμιά φουρά βράδ'.
    Τσιγάρις δεν κάμ' να τραβάτι·άμα δεν μπορείτι να του κόψτι,να τραβάτι μόγκι τρείς  τέσσιρις τ' μέρα·όχ'ι παραπάν.
    Τουν καφέ να τουν πίντι μουνάτου, χουρίς αρβύθ κι κριθάρ.
    Ζαχαράτα να μην τρώτι πουλλά·χουντραίν'!! Μακρά απού λουκούμια·ακουλνούν στα δόντια!Άσι που όποιους τρώει πουλλά απού μκρός όταν παντρέβιτι ύστιρα κάμ μόγκι κουρίτσια (Μι τούπι μια μπάμπου όταν ήμαν μκρός κι του δουκιούμι ακόμα). Φουντάνια κι νουαζέτις μακρά,μόγκι μιά μαργαρίτα απ' τς γκόλιαβις ν' ιβδουμάδα.
    Τς σαλάτις να μη τς φκιάντι σιάλτς ή τραπέτς,μουρόξνις είνι καλά.
    Να μη χλιαργιάζτι αγλήγουρα·να μουτσιαλνάτι καλά του φαΐ μι τα τσιαούλια κι ύστιρα να του σκαπιτάτι κάτ.
    Στου Τραπέζ να μην κρέντι· άμα τρώτι στα μούτα είνι καλύτιρα! Κι να μη κλωθισέστι!
    Τς λιπασιές κι τς μπτζέρις να τς πιτάζτι σιαπέρα,βλάφν!!
    Να τρώτι σι λίμπις πλακατές κι όχ'ι σι γκουβουτά πιάτα, για να τρώτι λιγότιρου!!
    Ψουμί να μη τρώτι πουλύ. Να τρώτι λίγου μόγκι όταν του φαΐ τρώϊτι μι χλιάρ (Φασούλια-αρβύθια-φακή) κι ιδώ μόγκι δυό βινέτις, όχ'ι παραπάν!
    Του βράδ' άμα πνάστι,ένα πλόχειρου μπιμπίλια ή λιφτόκαρα είνι ότ' πρέπ!
    Να μη πλαϊάζτι ένα κι ένα μιτά του φαΐ!!
    Νιρό να πίντι όσου μπουρείτι,του νιρό δεν έβλαψι καγκάνα!! Να μη του πίντι παγουμένου, μισιακό είνι καλά!! Έτσ κι αλλιώς του νιρό γιά π'χί  κι γιά νίψ'μου είνι.
    Του πιρπάτμα κι του γκιζέρ κάμ καλό·μιά βόλτα τρία χιλιόμιτρα είνι ότ' πρέπ'. Κι γιά όποιον δεν απουσταίν πέντι χιλιόμιτρα είνι ακόμα καλύτιρα.
     Τέλους, μην κάμτι καμμιά χαζαμάρα κι πστέπστι αυτά που γράφου ιδώϊα,κι ακόμα χειρότιρα τα τηρείστι κατά γράμμα κι βρούμι κάνα μπιλιά κι παέν κάνας σι κάνα νουσουκουμείου!! Άμα πάθ΄κανένας τίπουτα,ισείς να ξέρτει, ιγώ δεν ξέρου καντίπουτα!!Άκσιτι; Άκσαμι, να λέτι!!

                                                                                             Ο Ζαλοβίτης.